ForsÝ­a
Fer­a■jˇnusta
Horfin břli
Kve­skapur
Kaldalˇns
Steinn Steinarr
RafvŠ­ing
SpßnverjavÝgin
Skˇlahald
Drangaj÷kull
Undir Snjßfj÷llum
Um Snjßfjallasetur
English

SpßnverjavÝgin 1615

Baskar ┌tdrŠttir erinda ß mßl■ingi um SpßnverjavÝgin 1615 sem haldi­ var Ý DalbŠ 24.-25. j˙nÝ 2006


Michael M. Barkham
Doktor vi­ Harvard-hßskˇla

Lok hvalvei­a Baska vi­ Nřfundnaland Ý samhengi vi­ upphaf veru ■eirra ß Svalbar­a, ═slandi og Noregi Ý byrjun 17. aldar
┴ fyrri helmingi 16. aldar settu baskneskir hvalvei­imenn ß fˇt fyrstu stˇru hvalvei­ist÷­ Ý heimi ß Nřfundnalandi. Mi­st÷­ ■essarar ˙tger­ar samanstˇ­ af um tÝu h÷fnum ß su­urstr÷nd Labrador. ┴ mestu aflaßrunum frß 1560 til 1580 voru um 30 skip ■ar a­ vei­um me­ allt a­ 2000 karlm÷nnum og drengjum, sem drßpu um 400 hvali ßrlega ß ■essu svŠ­i. Vi­ upphaf 17. aldar lauk ■essari ˙tger­. HÚr ver­ur rřnt Ý ßstŠ­ur endaloka ■essara brautry­jendavei­a og hvenŠr baskneskir ˙tger­armenn fˇru a­ skipuleggja hvalvei­ilei­angra til Svalbar­a, ═slands og Nor­ur-Noregs Ý byrjun 17. aldar.


Selma Huxley Barkham

Martin de Villafranca frß San Sebastian: baskneskur hvalvei­iskipstjˇri drepinn ß ═slandi 1615
Ůegar Baskar hŠttu hvalvei­i˙tger­ ß Nřfundnalandi Ý byrjun 17. aldar hˇfu ■eir hvalvei­ar Ý landgrunni ═slands. ┴ me­al skipstjˇra Ý ■essum lei­÷ngrum var Martin de Villafranca frß San Sebastian, en bŠ­i fa­ir hans og afi h÷f­u veri­ vi­ hvalvei­i˙tger­ina ß Nřfundnalandi. Eins og gl÷ggt kemur fram Ý Ýslenskum heimildum ur­u deilur ß milli Baskanna og ═slendinga til ■ess a­ nokkrir hvalvei­imannanna voru drepnir ß ═slandi ßri­ 1615, ■ar ß me­al Martin de Villafranca. HÚr ver­ur rŠtt hvernig finna mß Ý baskneskum og spŠnskum skj÷lum upplřsingar um Villafranca, fj÷lskyldu hans og sjˇsˇkn Baska.


Henrike Kn÷rr
yfirma­ur rannsˇkna ß baskneskri tungu vi­ Konunglegu akademÝuna og prˇfessor vi­ Hßskˇla Baskalands

Baskneskir sjˇmenn ß ═slandi. Um tvÝtyngdu or­as÷fnin ß 17. ÷ld
Baskneskir sjˇmenn komu til ═slands og annarra landa vi­ nor­anvert Atlantshaf til a­ stunda hvalvei­ar. Eitt ■a­ athyglisver­asta vi­ dv÷l ■eirra ß ═slandi er tv÷ basknesk-Ýslensk or­as÷fn frß 17. ÷ld, sem var­veitt eru ß Stofnun ┴rna Magn˙ssonar Ý ReykjavÝk. Nicolaas Gerardus Hendricus Deen rannsaka­i ■essi or­as÷fn vi­ Hßskˇlann Ý Leiden 1937 og grˇf upp okkur nokkra vitneskju um ■au. HÚr ver­ur reynt a­ gefa yfirlit yfir ■essar rannsˇknir auk ■ess a­ sko­a ■a­ baskneska tungumßl sem birtist Ý ■essum handritum.


Trausti Einarsson
sagnfrŠ­ingur

Hvalvei­ar Baska vi­ ═slandsstrendur
Safnriti­ Itsasoa : El Mar de Euskalerria. La Naturaleza, el Hombre y su Historia ˙tgefi­ Ý San Sebastißn 1987 er rŠkilegasta samantekt sem um getur ß hvalvei­um Baska vi­ ═slandsstrendur. Ůar setur Selma Huxley Barkham fram ■ß sko­un sem h˙n Ýtrekar enn frekar Ý samantekt sinni Basque Coast of Newfoundland a­ Baskar einbeittu sÚr ß sextßndu ÷ld fyrst og fremst a­ str÷ndum Kanada ■ar sem ■eir stundu­u bŠ­i vei­ar ß ═slandsslÚttbak og GrŠnlandsslÚttbak, ■orski og sel. - Baskar sˇttu ■vÝ ekki inn ß ═shafi­ e­a ■ß a­ str÷ndum ═slands fyrr en ß ■eirri sautjßndu. Erfitt er Ý rauninni a­ tÝmasetja slÝkt nßkvŠmlega en ljˇst mß vera a­ fyrstu lei­angrarnir sem koma til Vestfjar­a gagngert me­ hvalvei­ar Ý huga komu ■anga­ ßri­ 1613 og Baskar hÚldu ßfram ■eim vei­um fram til ßrsins 1615 en ■ß ur­u ßkve­in kaflaskipti Ý samskiptum Baska og ═slendinga sem vÝ­ar vi­ strendur Nor­ur-Atlantshafsins.


Sigur­ur Sigursveinsson
Skˇlameistari Fj÷lbrautaskˇla Su­urlands Selfossi

Um SpßnverjavÝgin
┴ri­ 1615 var erfitt ßr ß ═slandi. Ůa­ vora­i seint og hafÝs lß vi­ landi­ langt fram ß sumar og b˙peningur fÚll umv÷rpum. Um mitt sumar komust ■rj˙ basknesk hvalvei­iskip inn ß Reykjarfj÷r­ (sy­ri) ß Str÷ndum. Ůegar skipin Štlu­u a­ halda heimlei­is Ý september skall ß ˇve­ur og ■au slitnu­u upp, rak ß land og sukku. Flestir komust af (r˙mlega 80) og komust nor­ur fyrir Horn. Skipstjˇrarnir PÚtur og Stefßn (Pedro de Argvirre og Stephan de Tellaria) h÷f­u vetursetu me­ m÷nnum sÝnum ß Vatneyri (Patreksfir­i) og komust sÝ­an Ý skip um vori­ en menn Marteins (Martinus de Billa Franca) skiptust Ý tvo hˇpa; annar hˇpurinn hÚlt inn Ý Dj˙p en hinn til BolungarvÝkur og sÝ­ar Ůingeyrar. 13. oktˇber var Marteinn og 17 fÚlagar hans vegnir Ý Ă­ey og ß Sandeyri, en 5. oktˇber haf­i hinum hˇpnum veri­ veitt fyrirsßt ß Fjallaskaga og voru ■ar 13 vegnir en einn komst undan til ■eirra PÚturs og Stefßns.


Jˇnas Kristjßnsson
fyrrverandi forst÷­uma­ur Stofnunar ┴rna Magn˙ssonar

Um ˙tgßfu ritanna "S÷nn frßsaga" eftir Jˇn Gu­mundsson lŠr­a og "VÝkingarÝmur" eftir ˇkunnan h÷fund sem Ý handriti er nefndur "J. G.s."
Rit ■essi voru gefin ˙t Ý dßlÝtilli bˇk ß vegum Hins Ýslenzka frŠ­afÚlags Ý Kaupmannah÷fn ßri­ 1950, og voru ■au fyrsta rit sem Jˇnas Kristjßnsson bjˇ til prentunar. ═ erindi sÝnu mun hann fjalla um vinnu sÝna vi­ ■essa ˙tgßfu, SÝ­an mun hann rŠ­a um heimildargildi ■essara tveggja rita og loks vÝkja stuttlega a­ bendingum sem finna mß um ÷nnur og fri­samlegri skipti ═slendinga vi­ baskneska hvalvei­imenn ß 17. ÷ld.


Mßr Jˇnsson
sagnfrŠ­ingur

Arma og arga ■jˇ­. SpßnverjavÝgsdˇmar Ara Ý Ígri 1615 og 1616
Ëf÷gur lřsing Jˇns lŠr­a ß framfer­i Ara Magn˙ssonar sřslumanns Ý Ígri og li­smanna hans Ý vi­ureign ■eirra vi­ spŠnska skipbrotsmenn hausti­ 1615 střrir n˙ ■eirri mynd sem ═slendingar hafa af svonefndum SpßnverjavÝgum. Ekki ver­ur S÷nn frßsaga Jˇns dregin Ý efa Ý ■essu erindi, ■ˇtt ekki geti h˙n talist ßrei­anleg Ý alla sta­i, heldur lagt mat ß tvo dˇma sem Ari lÚt ganga eftir a­ hinir erlendu karlar voru komnir ß kreik, fyrst Ý S˙­avÝk 8. oktˇber 1615 og nŠst a­ Mřrum Ý Dřrafir­i 26. jan˙ar 1616. ═ bß­um dˇmum eru skipbrotsmenn dŠmdir fri­lausir og rÚttdrŠpir, enda ■ˇtti ljˇst a­ ßsetningur ■eirra vŠri illur. Lřst er yfirgangi ■eirra vÝ­a um sveitir og vÝsa­ til ßkvŠ­a Ý Jˇnsbˇk frß 1281 um ˇbˇtamßl ■vÝ til stu­nings a­ rÚtt sÚ a­ svipta ■ß lÝfi. Athugun ß ■essum dˇmum Ý samhengi vi­ ÷nnur skj÷l frß s÷mu ßrum lei­ir Ý ljˇs a­ Ari og dˇmsmenn hans t÷ldu sig ekki eiga annarra kosta v÷l en a­ ganga til atl÷gu vi­ Spßnverja og drepa ■ß sem flesta.


Magn˙s Rafnsson
sagnfrŠ­ingur

Jˇn Gu­mundsson lŠr­i
Jˇn Gu­mundsson lŠr­i var sjßlfmennta­ur al■ř­uma­ur af Str÷ndum. Um tvÝtugt er hann or­inn fyrsta flokks skrifari og vir­ist einnig hafa veri­ ■ekktur fyrir myndverk sÝn sem ■vÝ mi­ur hafa ekki var­veist. Jˇn var einnig afkastamikill rith÷fundur og stˇr hluti ■ess sem eftir hann liggur er sjßlfsŠvis÷gulegt. Ůar ß me­al eru frßsagnir hans af hvalvei­im÷nnum vi­ Strandir en ßn ■eirra vŠru heimildir okkar fßtŠkar um samskipti ■eirra vi­ ═slendinga. Rit Jˇns lei­a okkur Ý SteingrÝmsfj÷r­ ■ar sem hann ˇlst upp og segir a­ ■ar hafi Spßnverjar haft a­setur nokkur fyrstu sumrin sem ■eir voru ß Str÷ndum. Ekki nefnir Jˇn nßkvŠma sta­setningu en ÷rnefni og sagnir drˇgu athyglina a­ Strßkatanga vi­ HveravÝk og r˙stum sem ■ar var a­ finna. Sagt ver­ur frß k÷nnunaruppgreftri ■ar sÝ­astli­i­ haust og hva­ hann leiddi Ý ljˇs.


Torfi Tulinius
forma­ur verkefnisins Vestfir­ir ß mi­÷ldum

Voru SpßnverjavÝgin fj÷ldamor­?
Hafi SpßnverjavÝgin veri­ fj÷ldamor­ eru ■au einu fj÷ldamor­in sem vita­ er um a­ hafi veri­ framin ß ═slandi. Aftur ß mˇti eru atbur­ir sem ■essir ■vÝ mi­ur algengir Ý veraldars÷gunni, ekki sÝst ß sÝ­usta ßrhundra­i. Undanfarna ßratugi hafa fari­ fram vÝ­tŠkar rannsˇknir ß slÝkum fj÷ldamor­um og hefur safnast fyrir mikil ■ekking um ■au. Hafa heimspekingar, sagnfrŠ­ingar og fÚlagsfrŠ­ingar, me­al annarra, reynt a­ skilja hva­ ■a­ er sem veldur ■vÝ a­ tilt÷lulega si­menntu­ samfÚl÷g taka upp ß ■vÝ a­ murka lÝfi­ ˙r hluta Ýb˙a ■eirra. Skřringa er leita­ Ý samfÚlagsger­inni, Ý e­li stjˇrnmßlaumrŠ­unnar og almennt Ý or­rŠ­unni Ý samfÚlaginu.


Til baka



Sendi­ pˇst